İklim Simülasyonu ve En-ROADS

Rauf Kösemen: Herkese merhaba. Diğerkam'dasınız Apaçık Radyo'da. Ben Rauf Kösemen ve ortağım Damla Özlüer'le birliktesiniz. Sıklıkla olduğumuz gibi bir konuğumuz var. Bugün iklim meselesi, iklim krizi, iklim dönüşümü, iklim değişimi konuşacağız Pınar Öncel'le. Hoş geldin Pınar.

Pınar Öncel: Hoş bulduk.

Damla Özlüer: Pınar hoş geldin. Yıllar boyunca aslında Diğerkam'da seni Sürdürülebilir Yaşam Film Festivali ile ağırlamıştık. Bu sefer çok ilginç bir meselemiz var. İklim oyunu buna derler güzelim diye çınlıyor kafamda ama. Bir iklim simülasyonu var elimizde. En-ROADS Climate Simulator. MIT tarafından ve Climate Interactive tarafından geliştirilmiş. Bunun tam olarak ne olduğunu önce bir açıklar mısın bize? Çünkü çok ilginç bir hikayesi var ve çok ilginç sonuçları var.

P.Ö: Evet, çok teşekkürler davetiniz için. Benim için çok keyifli bir alan En-ROADS. Bununla bazı etkinlikler düzenliyorum. Bir iklim simülatörü, bir iklim modeli aslında. Genelde normalde bilim insanlarının erişimi olan bir araç bu iklim modelleri. Biliyorsunuz birtakım hesaplamalar yapıyorlar ki son derece karmaşık hesaplamalar. İşte birtakım senaryolar oluyor. O senaryolar neticesinde işte 1.5 derece hedefine ulaşabilecek miyiz, ne olacak, ne olmayacak, işte diğer sistemler nasıl etkileniyor, gıda sistemleri, biyoçeşitlilik vesaire, sadece sıcaklık artışı değil. Bunları test edebildiğimiz bir model aslında. Arka planda yaklaşık on bin küsur, on dört bin küsurdu yanlış hatırlamıyorsam matematik formülü olan, kendi içerisinde bu etkileşimleri olan son derece karmaşık bir model. Ne yapıyoruz burada? Farklı iklim politikaları, iklim eylemlerinin küresel ortalamaları üzerinden işte kömürü şu kadar vergilendirirsek, ulaşımda şu kadar elektrifikasyon sağlarsak veya binalarda şu kadar enerji verimliliği yaparsak, tarımsal emisyonları şu kadar azaltırsak, ormansızlaştırmayı şöyle azaltırsak, ormanlaştırmayı şöyle artırırsak, şunu böyle yaparsak, şunu şöyle yaparsak ne olur? Bunun etkilerini görüyoruz grafiklerle. Sadece sıcaklık artışında değil dediğim gibi, son derece karmaşık iklim krizinin kendisinin olduğu gibi iklim çözümlerinin de arka plandaki karmaşık dinamiklerini, etkileşimlerini bir sistem olarak görüyoruz. İklim çözümleri, politikaları global ölçekte nelere evrilebiliyor, ne gibi etkileri olabiliyor, bunu anlıyoruz bu model üzerinden. Ve bunu son derece aslında bizlerin kullanımına, sıradan insanların kullanımına veya baktığında bir şeyler anlayabileceği şekilde tasarlanmış. Yani bir bilim insanı baktığında çok daha karmaşık bir yapıyı anlayabilir ama biz baktığımızda, sıradan insanlar baktığında... Ki aslen karar vericiler için geliştirilmiş bir model bu. Ama yaklaşık 12 yaşa kadar inebiliyoruz biz. Tabii ki ideali karar vericilerle yapmak. Sen bir soru sordun, ben başladım anlatmaya.

D.Ö: En sevdiğimiz. Peki biraz oyun diyeceğim buna ama simülasyon evet ve gerçekten iklimin çok katmanlılığını anlamamızı da sağlıyor. Biraz nasıl başlıyor ve nasıl gelişiyor? O sırada neler öğreniyoruz? Onlar üzerine konuşalım mı?

P.Ö: Tabii ki. Şimdi şöyle bu iklim modeli... "Ya şunu yaparsak ne olur, sonucunu görelim" şeklinde senaryolar oluşturmak için kullandığımız bir arayüz. Biz bu arayüzle normalde oturup bir grup insan "Kendi iklim önerilerimizi söyleyelim, işte şu kadar doğal gazı azaltalım, şu kadar vergi koyalım, yenilenebilir enerjiye şu kadar teşvik koyalım" diye kendimiz oturup düz bir senaryo oluşturabiliriz birkaç insan bir arada. Bir de aslında olay bu kadar basit olmadığı için, dünyada çok farklı çıkarları veya gözetmesi gereken alanlar olan insan grupları, topluluklar, sektörler ve ülkeler olduğu için, bu esas karmaşıklığın nedeni olan ve çözmemiz gereken alan olan sosyal dinamikleri de deneyimleyebilmemiz için bir oyun formatı tasarlanmış. Biz bu oyun formatıyla senaryo oluşturuyoruz ki bu oyun formatı aslında Birleşmiş Milletler İklim Zirvesi'ni, COP'ları simüle ediyor. Bir COP'ta ülkeler, farklı paydaşlar var ve her birinin görüşleri alınıyor, her birinin önerileri alınıyor. Birazcık böyle bir fikir üzerine kurgulanmış. Rol veriyoruz, canlandırmaya dayalı bir oyun. Katılımcıları gruplara ayırıyoruz önceden. Kendi rollerine dair birtakım bilgilendirmeler veriyoruz ki bu versiyonu uzun sürüyor. Yani oyun versiyonu üç buçuk saat sürüyor. Normalde bir atölye yapmak yani bir iklim senaryosu oluşturmak 20 dakikada da oluşturabilirsiniz. Bir saatte biraz daha derine inebilirsiniz. Ne kadar derine inmek isterseniz o kadar inebiliyorsunuz. Ona imkan tanıyor simülatör bize. Orada çok daha kısa sürüyor ama işte bu küresel dinamikleri anlamak için yürüttüğümüz oyun 3,5 saat sürüyor. Geleneksel enerji arzını temsil eden gruplar oluyor. Temiz teknoloji temsiliyeti oluyor. Dünya ülkeleri ki katılımcı sayısı yeterliyse onu da 3'e ayırıyoruz; gelişmiş ülkeler, gelişmekte olan ülkeler ve hızla gelişmekte olan ülkeler. Hindistan gibi onları kastediyoruz. Çünkü onların iklim değişikliğiyle ilgili çok farklı tavırları olabiliyor. Bunun dışında iklim aktivistlerini temsil eden bir grup oluyor. Arazi, tarım ve ormancılık sektörlerini temsil eden bir grup oluyor. Yakın zaman önce bankacılık ve finans eklendi. Böyle farklı gruplara önceden roller veriliyor. Eğer mümkünse okuyorlar. Mümkün değilse zaten oyun sırasında da adapte olmak çok hızlı bir şekilde mümkün oluyor. O gruplar öncelikle kendi aralarında kendi politika önceliklerini, kendi iklim eylemi önceliklerini belirliyorlar. Ve kendi aralarında toplantılar yapıyorlar. Ondan sonra bir araya geliyoruz. Bunu hem fiziksel, yani yüz yüze, birebir de oynayabiliyoruz hem de çevrim içi oynayabiliyoruz. Sonra ana salonda tekrar bir araya geliyoruz ve temsil edilen her grubun önerisini alıyoruz. Modele giriyoruz. Diyelim ki "Biz şu kadar karbon fiyatı öneriyoruz" dedi bir grup iklim aktivistleri. Onu giriyoruz, etkilerine bakıyoruz. Sıcaklık artışındaki etkisi ne oldu? Emisyonlar ne durumda? Bakabileceğimiz birçok başka enerji fiyatı ne oldu vesaire bunları konuşurken dezavantajlı gruplara ne oluyor? Yani enerji fiyatı arttıysa, karbon fiyatı eklediysek bunlar nasıl gözetilir? Nasıl politikalar yapılır? Bunları konuşuyoruz. Veya çoklu faydalar neler olabilir? Yani bir iklim eylemi önerdiğinizde aynı zamanda küresel sağlık harcamaları ya da sağlık üzerinde etkisi, hava kirliliği azalıyor, şöyle oluyor, böyle oluyor, mesela kömür santralinin kapatılmasında olduğu gibi. Bütün bunları konuştuğumuz bir oturum oluyor. Ondan sonra biz herkesin önerisini aldıktan sonra bir sonuç elde ediyoruz. Diyelim şu anda 3.3 derece. Yani En-ROADS'da birazcık konvansiyonel değil, biraz daha böyle konservatif, biraz daha temkinli bir yaklaşım var. Çünkü şu mevcut durumla ilgili çok geniş aralıklar var. Böyle gidersek... Kimisi diyor ki 4.1 dereceye ulaşacağız 2100 senesinde. Sanayi öncesi döneme göre biliyorsunuz 1.5 derecelik sıcaklık artışı üst limiti konulmuş durumda güvenli bir gelecek için. 4.1 olur diyor bir senaryo ya da bir grup insan. Bir grup diyor ki işte şöyle böyle gidersek, şöyle şöyle olursa 3.6 dereceye ulaşacağız. Bizimki biraz konservatif dediğim gibi daha temkinli. 3.3 derece. Diyelim ki ilk turda biz 3.3 dereceden 3.1 dereceye inebildik sadece. İkinci turda gidiyor herkes kendi köşesinde durumu değerlendiriyor. Diğer grupların neleri tercih ettiğini konuşuyor. Ve tekrar kendi aralarında önermek istedikleri iklim eylemlerini konuşuyorlar ki bu, bir önceki turda önerilen iklim eylemlerini veya politikalarını geriye almak da olabilir. Karbon fiyatları hoşuna gitmediyse geri alabiliyorlar. Tekrar bu sefer ikinci turda veya üçüncü turda da yapabiliyoruz. Kendi aralarında uzlaştıktan sonra ana salona gelip tekrar bir tur yapıyoruz veya kendi aralarında uzlaştıktan sonra kimlerle uzlaşmak istedikleri, kimlerle lobi faaliyeti yapmak istediklerine göre herkes birbiriyle görüşmek üzere dağılıyor. Ve o farklı oturumlarda farklı gruplar bir araya geliyorlar ve kıran kırana pazarlıklar başlıyor. "Sen işte o adımı yaparsan biz de şunu yaparız, şurada uzlaşalım, şu noktada uzlaşalım, şu iklim eyleminde biz bunu söylemek istiyoruz, sen de bize katıl" gibisinden lobi faaliyetleri sürüyor. Sonra tekrar geliniyor, tekrar öneriler tek tek alınıyor, giriliyor modele. En sonunda da işte hedefimiz 1.5 dereceye inmek.

R.K: Çoğunlukla tutuluyor mu bu hedef?

P.Ö: Ya Rauf, çok ilginç. Gerçekten ben iklim değişikliği alanında çalışan herkesin bunu deneyimlemesini istiyorum. Çünkü müthiş bir araç gerçekten. Şöyle, ben ilk bunu oynamaya başladığımda, ilk tanıştığımda pandemide, Amerikalı bir arkadaşımın yürüttüğü bir iklim eylemi oyununa katılmıştım. Ondan sonra da ben eğitimlerini aldım. Burada yürütmeye başladım. Hem uluslararası İngilizce hem de Türkiye'de. Daha kolaydı 1.5 dereceye erişmek. Şimdi zorlaştı. Fakat bir yandan da şöyle bir şey var. Ben başladığımda 2020-2021 mevcut durumun projeksiyonu 2100 senesi için 3.6 dereceydi. Ancak birkaç sene içerisinde o 3.3'e indi. Yani birtakım iklim politikaları vesaire ki son derece dediğim gibi temkinli yaklaşıyor Climate Interactive. 3.3'e indi ki benden önce 2018 yılındaki projeksiyon 4.1 dereceydi. Yani aslında hem iyi haber var hem de birazcık daha zorlaştı ama 2 derecenin altına inebiliyoruz. Ve yani tabii ki bu hem oyunun hem de iklim modelinin göstermek istediği en önemli etkilerden bir tanesi. Birincisi tabii ki bu sistem dinamiklerinin ne kadar karmaşık olduğunu görmek, büyük resmi anlamak ve birazcık bunları anlayarak iklim politikaları üzerine veya iklim eylemi stratejileri üzerine karar verebilmek. Burada tek bir iklim eyleminin etkisinin zannedildiği kadar, yani ne bileyim vegansanız hayvansal emisyonların, metan emisyonlarının çok önemli olduğunu düşünüyorsunuz. İşte onarıcı tarımda toprak karbonunun çok önemli olduğunu düşünüyorsunuz. İşte kömürle ilgili veya nükleer enerjiyle ilgili, yani herkes kendi savunduğu alanın çok büyük bir etkisi olduğunu düşünüyor ki doğru tabii ki, mesela fosil yakıtın önceliği var. Ama tek başına hiçbir iklim politikasının yeterli olmadığını, hepsinin birbiriyle etkileşim içerisinde olduğunu ve hepsine ihtiyaç olduğunu görüyoruz burada.

R.K: Evet, bu komprehensif yaklaşım aslında bizim dünyayı, fiziksel olanaklarımızı yönetmek için her zaman aslında böyle. Yani bir şehri planlarken, kurulacağı yeri planlarken... Böyle bir yaklaşım olmazsa olmuyor zaten. Yani hani sizin gelişme alanı diye afaki düşündüğünüz yerden maden çıkıyor ya da madenden ibaret olduğunu sandığınız bir bölgede bir tarihsel kültürel varlıkla karşılaşıyorsunuz gibi. O yüzden bütünsel bakmak, karşılaştırmalı analizle yapmak insanın zaten planlama yaparken keşfettiği bir model. Ama galiba mesele iklim olduğunda bu bütünsellik dünya ölçeğine taşındığı için iş iyice acayip bir hal alıyor. Bir Sims 3'ü oynar gibi keyifli de bir oyuna benziyor bir taraftan. Buna erişebilmek için, insanların böyle bir deneyime katılabilmesi için ne yapmaları lazım? Yani gruplar oluşturup mu gelecekler? Yoksa bir kurumda mı çalışıyor olmaları gerekiyor? Nedir bu eğlenceli sürece katılmak?

P.Ö: Şöyle Rauf, öncelikle ben bunun açık kaynak olduğunu söyleyeyim. Bence muhteşem. Gerçekten Climate Interactive ekibi, MIT, yani bunun arkasındaki ekibin sistem modellemeleri, sistem dinamikleri üzerine çalışan, sistem düşüncesi üzerine çok uzun yıllardır çalışan bir ekipten bahsediyoruz. Donella Meadows sistem düşüncesinin duayenlerinden, şimdi hayatta olmayan bir bilim insanı, işte MIT'de doktorasını yapmış vesaire. Yani arkasında muazzam bir ekip var. Ben de gerçekten iklim bilimine, bu alandaki bilimsel çalışmaları yapan insanlara büyük bir hayranlık ve minnet duyuyorum. Şimdi böyle muazzam bir aracı geliştiriyorlar ve bunu açık kaynak sunuyorlar. Bunun eğitimini ücretsiz alabiliyor herkes. Tabii ki İngilizce bilmeniz gerekiyor. Henüz öyle bir imkan yok ama İngilizce biliyorsanız bunun eğitimini ücretsiz bir şekilde alabiliyorsunuz. Çok güzel bir eğitim süreci tasarlanmış durumda. Ben eğitimi aldığımdan sonra da muazzam her an bir yenilik, bir değişiklik oluyor. Hem model sürekli bütün güncel bilimsel verilerle yenileniyor, geliştiriliyor. Gerçekten arka planda inanılmaz bir ekip, çalışma temposu ve müthiş bir şey var. Eğitimini alıp bunu kendi çalışmalarınızda, diyelim bir akademisyensiniz, öğretmensiniz, sürdürülebilirlikle ilgili çalışan bir danışmansınız, kullanabilirsiniz. Katılmak için ise, ben mesela bunu bazen işte bu önümüzdeki Perşembe günü yapacağım gibi ücretsiz oyun versiyonunu veya atölye versiyonunu yapıyorum, duyurmaya çalışıyoruz. Katılmak isteyenler katılıyor. Veya şirketlere yönelik yapıyoruz ya da bazı eğitimlerin içerisine ekliyoruz. Sürdürülebilirlikle veya iklim değişikliğiyle ilgili eğitimlerin içerisinde o eğitimin katılımcıları alabiliyor. Yani Climate Interactive'i takip ederseniz onlar belli aralıklarla atölyeler düzenliyorlar. Dünyanın her yerinde benim gibi En-ROADS iklim elçileri var. Onlar duyuruyor, yürütüyor. Türkiye'de birkaç kişi yapıyor benden başka. Bir tanesi zaten bilimsel ekibindeydi. Şu anda orada çalışmıyor ama Climate Interactive'de çalışıyordu Türkiye'den. Bir de şöyle bir güzellik var. En-ROADS bu iklim modelinin ilk çevrildiği dillerden bir tanesi Türkçe. Biz de daha sonra, ben sürekli çevirisine katkı veriyorum sürekli güncellendiği için. Türkçe ve dünyanın her dilinde neredeyse, yani şu anda sayısını tam bilmiyorum ama bu iklim simülatörüyle kendi dilinizde çalışmalar, eğitimler vesaire yürütebiliyorsunuz. Öyle bir güzelliği var. Tam ne diyordum şimdi unuttum ama erişimle ilgili sorduğun soruyu umarım cevaplayabilmişimdir.

D.Ö: Bunu hemen ben bir toparlayayım çünkü burada önemli bir bilgi arada kaybolmasın. Eğer ilgilenen dinleyicilerimiz varsa, COP31 Türkiye Brief bu Perşembe günü için bir workshop'u zaten online olarak yapacak. Buna katılabilirsiniz ve ücretsiz. LinkedIn'den COP31 Türkiye Brief'i takip ederseniz En-ROADS Climate Solutions Workshop diye. Üstelik de bunlar Türkçe olarak fasilite edilecek. Saat 12.30'daki seansı. Ardından saat 4'te de İngilizce olarak fasilite edilecek. Tekrarlıyorum LinkedIn'den COP31 Türkiye Brief. İngilizce olarak yazıyoruz brief diye. Hemen oradan kaydınızı yaptırabilirsiniz. Bu oyunu farklı gruplar oynayabiliyor. Etkileşen dinamiklerin birbirini görebildiği şekilde müthiş bir zihin açıklığı oluyor. Bu oyunu şirketlerle, karar alıcılarla, bir de gençlerle oynadın daha önce diye biliyorum. Biraz gençlerle bu teması sürdürdüğünde neler olduğunu sormak istiyorum. Orada nasıl bir tavır ve nasıl bir değişim görebiliyorsun?

P.Ö: Yani şöyle aslında çok büyük bir fark görmüyorum gençlerle. Yani genç derken tabii ben de kendimi genç görüyorum. Şimdi genç derken kimi kastediyoruz birincisi? Ben en genç üniversite öğrencileriyle oynadım. Onun dışında yeni genç profesyonellerle yani ne bileyim yüksek lisansı yeni bitirmiş vesaire öyle bir grupla yürüttüğüm oldu. Çok büyük bir fark görmedim açıkçası. Şöyle bir durum oluyor. Oyun kısmında özellikle role girdiğiniz için bu muazzam bir empati ve derinlik katıyor. İnanılmaz bir boyut katıyor gerçekten ve ben rolleri önceden verirken katılımcı kitlenin eğer karma bir grupsa –ki karma grup olmasını da çok seviyorum. Doğrudan gençlere çok özel bir şey söyleyemediğim için böyle bir genelleme yapıyorum– zıt roller vermeyi seviyorum. Yani kişi iklim aktivistiyse geleneksel enerji arzına rol veriyorum. Ya da bir şirketin üst düzey yöneticisi ise onu iklim aktivisti veya gelişmekte olan dünya ülkelerine verebiliyorum. Yani birazcık kendi perspektifinden çıkıp bambaşka bir perspektifin içerisinde uzlaşma, birbirini ikna etmek için "hangi kozlarımız var" ya da "onları nasıl ikna edebilirim, onlarla nasıl işbirliği yapabilirim" arayışına girmenin müthiş bir derinlik ve zenginlik kattığını düşünüyorum. Genç yaşta da şöyle bir avantajımız var; profesyonel hayata daha girmemişler vs. Düşünce biçimlerinin, konuyu algılama biçimlerinin daha baştan bu şekilde şekillenmesi, desteklenmesi bence muazzam bir şey. MIT'de üniversiteye başlayan birinci sınıflar ilk girdiler diyelim. Hemen bin kişiye –iki sene önce mi olmuştu hatırlamıyorum– bin kişiye oynattılar bunu. Ne kadar muazzam bir şey. Daha eğitimlerinin başında, mesleki eğitimlerinin başında bunu bir nosyon olarak, bütün her şeyiyle bu bakışı kazanıyorlar.

R.K: Geriye doğru götürmek mümkün mü ya da bununla ilgili bir çalışma var mı? Geriye derken şunu kastediyorum. Lise seviyesi ya da ortaokul seviyesine doğru. Ya da bununla ilgili bir hazırlık var mı bugün mümkün değilse? Çünkü galiba aslında meselenin özü orada.

P.Ö: Yani şöyle Rauf, 12 yaşına kadar zaten oynatıldığını biliyorum. Hani ben değil ama 12 yaşa kadar indiğini, grupların oynatıldığını biliyorum. Yani birçok öğretmen var iklim elçisi, En-ROADS eğitimini almış, kendi öğrencilerine oynatıyor. 12 yaşa kadar inebiliyor. Ama dediğim gibi buradaki esas konu karar vericilere yönelik geliştirildiği için ve şu anda aciliyetimiz olduğu için benim odağım daha çok aslında kamu, şirketler vesaire. Çünkü iklim stratejileri, iklim eylemleri, bir şeyler yapıyorlar ama gözden kaçırdıkları çok fazla şey oluyor. Mesela bu karbon fiyatı ne kadar önemli, inanılmaz bir etkisi var ve onun planlanması vesaire. Bir de gölge karbon fiyatı koyabilirsiniz falan filan. Simülatörle beraber biz küresel ölçekte bir senaryo hazırlıyoruz ama burada kazandığımız bütün bu etkileşimleri, o karmaşık dinamikler ağını görüyoruz. O zaman geriye dönüp kendi kurumumuza, kendi yaptıklarımıza baktığımızda neleri eksik bıraktığımızı, hangi alanlarda ilerleyebileceğimizi, başka neler yapabileceğimizi, ne şekilde bir önceliklendirme yapabileceğimizi daha bilinçli ve odaklı bir şekilde görebiliyoruz. Kişisel olarak odağımın gençler olmamasının nedeni birazcık da aslında bu. Yoksa çok keyifli bunu gençlerle yapmak. Muazzam bir şey gerçekten. Yani ben öğretmen olsam zaten bunu bütün öğrencilerime sürekli yaptırırdım.

D.Ö: Deyip burada son noktayı koyuyoruz. Çünkü programın sonuna geldik. Tekrarlayalım. Bu perşembe günü bir simülasyona katılabilirsiniz. Ücretsiz olarak. COP31 Türkiye Brief, LinkedIn'de halihazırda kayıtlarını açmış durumda En-ROADS'un. Ama bu perşembeyi kaçırırsanız da eğer İngilizce biliyorsanız Climate Interactive'den rahatlıkla bu eğitimi ücretsiz olarak alabilirsiniz. Bir oyun değil, aslında bir perspektif ve davranış modeli öğreniyoruz. Pınar, çok teşekkürler bugün bizlerle beraber olduğun için. Apaçık Radyo'da, Diğerkam'da, Rauf Kösemen ve Damla Özlüer'le beraberdiniz. Haftaya görüşmek üzere. Hoşça kalın.

R.K: Hoşça kalın.

P.Ö: Çok teşekkür ediyorum ben de. Hoşça kalın.