Kültürel Miras ve Koruma: Kim İçin? Ne İçin?'de Asu Aksoy ve Burçin Altınsay, tıp tarihçisi Prof. Dr. Fatih Artvinli ile İstanbul ve Adalar'ın sosyal tarihinin önemli bir parçası olan Heybeliada Sanatoryumu'nu ele alıyor; sanatoryumun yeniden Diyanet İşleri Başkanlığı'na tahsis edilmesinin gündemde olduğu bugünlerde, bu çok katmanlı mirasın tarihsel önemini, toplumsal bellekteki yerini ve geleceğe nasıl korunarak aktarılabileceğini tartışıyorlar.
Konuğumuz tıp tarihçisi Prof. Dr. Fatih Artvinli ile İstanbul’un ve Adalar'ın sosyal tarihinin ve kültürel mirasının önemli bir parçası olan Heybeliada Sanatoryumu'nu konuşuyoruz. Fatih Artvinli, Heybeliada Sanatoryumu ile ilgili araştırmalar ve yayınlar yapmış bir akademisyen ve aynı zamanda Adalar'da Heybeliada Sanatoryumu'nun korunması için verilen mücadelede aktif bir Heybeliadalı.
Fatih Artvinli, geçtiğimiz günlerde Boğaziçi Üniversitesi bileşenlerinin kurduğu Direnen Akademi’nin açık ders serisi kapsamında serinin 75. dersini verdi ve bu dersin başlığı da “Heybeliada Sanatoryumu: Tarih, Hafıza ve Miras” idi. Biz dersi izleyemedik ama programımıza konuk alalım ve Heybeliada Sanatoryumu’nun Diyanet İşleri Başkanlığı’na devrinin yeniden gündeme geldiği bugünlerde bu mirasın nasıl korunabileceğine dair neler düşünüyor konuşalım dedik.
Heybeliada Sanatoryumu alanının binalarıyla Diyanet İşleri Başkanlığı’na devri 2018 yılında yapılmak istenmişti. O dönem İstanbul Tabip Odası, TMMOB Şehir Plancıları Odası, TMMOB Mimarlar Odası, İstanbul Barosu ve Türk Toraks Derneği bu karara karşı ortak dava açtı. 2022 yılında İdare Mahkemesi tahsisi reddetmişti ancak geçtiğimiz Mayıs ayında Kültür Bakanlığı Bölge Koruma Kurulu’nun tahsis kararına olumlu oy verdiğini öğrendik.
Heybeliada Sanatoryumu, tarihi bir kurum ve kurulduğu 1924’ten kapatıldığı 2005’e kadar İstanbul ve Adalar’ın Cumhuriyet döneminin önemli sağlık kurumlarından birisi. Sanatoryum, bir kültür mirası ve bir şifa merkezi olarak tıp alanındaki katkılarıyla ve yapısının mimarisi ve çevresi ile kurduğu ilişkisi ile çok-katmanlı bir miras. Buna karşılık Fatih Artvinli’den öğreniyoruz ki Sanatoryum'un arşivi yok olmuş; hastanenin kütüphanesi de yok olmuş yani Heybeliada Sanatoryum'nun hafızası kaybedilmiş durumda. Kurumun arşivi yok olduğu gibi, bugün fiziksel mekanı da İstanbul Tabip Odası’nın hazırladığı Heybeliada Sanatoryumu belgeselinde konuşan kurumun bir zamanlar doktorlarından birisinin dediği gibi bir hayalet.
Binası ve şifa tarihi ile Sanatoryum çökmeye terk edilmiş durumda. Hafızanın hem mekânsal taşıyıcılarıyla, hem de belgeleri-arşivi ile silinmesiyle travmatik bir durum. Zira bu, geleceğe hiçbir şey bırakmamak demek. Hafızasız bir yer hayalete dönüşüyor ve sonunda yeni projelerle böyle bir yeri dönüştürmek tek çare gibi görülmeye başlanıyor. Heybeliada Sanatoryumu’nun başına gelen de bu: Hafızasızlaştırılmış bu miras varlığı, Diyanet İşleri Müdürlüğü’ne devredildi ve Diyanetin tanımlayacağı yeni işlev ile burası tamamen yeniden şekillendirilecek.
Halen Acıbadem Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı’nda öğretim üyesi olan Prof. Fatih Artvinli’nin yayınları arasında Heybeliada Sanatoryumu ile ilgili Cem Hakan Başaran ve Tuna Pektaş ile birlikte yayına hazırladıkları, Dr. Tevfik İsmail Gökçe tarafından kaleme alınmış Heybeliada Sanatoryumu Kuruluş ve Gelişimi (1924-1955) başlıklı kitap var. Dr. Tevfik İsmail Gökçe de Heybeliada Sanatoryumu’nun kurucularından birisi ve 30 yıl boyunca kurumun başhekimliğini yapmış. Prof. Fatih Artvinli’nin en son Koç Üniversitesi Yayınları'ndan çıkan Hastalık Mekanları, Şifa Alanları
- Çağlar Boyunca Anadolu'da Sağlık Hizmetlerinin Yapılanması başlıklı kitapta “Heybeliada Sanatoryumu: Tarih, Hafiza ve Miras” başlıklı makalesi yayımlandı.
Prof Dr. Fatih Artvinli ile İstanbul’un ve de Türkiye’nin 20. yüzyıl sağlık tarihinde çok önemli bir yeri olan Heybeliada Sanatoryumu'nun bugün karşı karşıya olduğu unutuş ve yok oluş karşısında tüm değerleri ve hafızası ile nasıl korunabileceğini ve bu konuda dünyadaki iyi örneklerin neler olabileceğini konuşuyoruz.
